Ewolucja

1
795

Od początku dziejów uczeni przekazują nam różne koncepcje powstawania ludzkości i otaczającego świata. Początkowo teorie te nawiązywały do jednej lub kilku bardzo potężnych istot, które dały początek wszystkiemu. Mimo różnych poglądów wypowiadanych na przestrzeni wieków, wśród ogółu ludzkości dominowało długi czas przekonanie, że to bezpośredni akt stworzenia dał początek żyjącemu światu. Taką koncepcję uzupełniało przekonanie o niezmienności istot żywych, dominujące wśród uczonych aż do końca XVIII wieku. Idea ewolucji była długo obca ludzkości. Gdy kolejne wykopaliska uprawdopodobniły możliwość ciągłej ewolucji a badania żywych gatunków wskazywały na ich pokrewieństwo, wynikające prawdopodobnie z posiadania wspólnych przodków, nauka zaczęła przejmować ideę żyjącego świata.

Słowo ewolucja oznacza rozwój i wskazuje na mniej lub bardziej rytmiczne przejście organizmów żywych od starych form do nowych. Termin ten wywodzi się od łacińskiego evolutio, oznaczającego rozwijanie. Do wieku XVIII używany był dla oznaczenia rozwoju zarodka z miniaturowego zawiązka, ukrytego w plemniku albo w jaju i mającego w sobie jeszcze mniejsze, lecz już ukształtowane zawiązki następnych pokoleń. Obecnie termin ewolucja używany jest w naukach przyrodniczych na określenie przemian świata organicznego w czasie. Ewolucja jest więc powszechnie przyjętą uniwersalną koncepcją biologiczną, umożliwiającą zrozumienie różnorodności życia na Ziemi. Ewolucja jest procesem historycznym, niepowtarzalnym, zależnym od wielu czynników losowych. Proces ewolucji, opis jego przebiegu oraz mechanizmów i prawidłowości są przedmiotem zainteresowań biologii ewolucyjnej.

Ewolucja odbywa się w sposób ciągły. Życie na Ziemi trwa co najmniej cztery miliardy lat, a od czasu rozejścia się linii ewolucyjnych zwierząt i roślin – około miliarda lat (jeśli nie liczyć ostatnich odkryć, według których granicę te można przesunąć do 2, 6 – 2, 7 miliardów lat). Ewolucja gatunków żywych przebyła więc długą drogę i jest złożona. Zmiany dokonywały się powoli i to w dużych odstępach czasu. Większość istniejących gatunków roślin i zwierząt powstała dopiero około 2 – 2, 5 miliona lat temu, chociaż znane są gatunki liczące nawet 170 milionów lat. Według obecnej wiedzy, najpierw nastąpiło oddzielenie się roślin zielonych (zdolnych do fotosyntezy) od wspólnej gałęzi zwierząt i grzybów. Również wymieranie poszczególnych gatunków w procesie ewolucji jest naturalnym wydarzeniem. W historii naturalnej Ziemi dochodziło niejednokrotnie do masowego wymierania organizmów żywych. Uważa się, że w tylko przeciągu ostatnich 570 milionów lat dziejów Ziemi wydarzyło się przynajmniej piętnaście wielkich wymierań.

Ewolucja dokonuje się niekiedy dużymi przypadkowymi skokami i kryje w sobie wiele niespodzianek. Człowiek stał się gatunkiem panującym na Ziemi w rezultacie wielkiej katastrofy ekologicznej. Jej powodem były ruchy tektoniczne, w wyniku których powstało wielkie pękniecie dwóch olbrzymich pęcherzy (tzw. Rów Wschodnioafrykański), nazywanych w geologii kopułami (obecny obszar Kenii i Etiopii), które z kolei były rezultatem spiętrzenia się magmy i powstania olbrzymich wulkanów (takich jak Kilimandżaro). Z ekologicznego punktu widzenia zjawiska te spowodowały zanik lasów na kontynencie. Wraz ze wzrostem temperatury klimat stawał się bardziej suchy, a ukształtowanie się gór uniemożliwiło cyrkulację wilgotnego powietrza pochodzenia morskiego. Niezwykłe tempo tych przemian spowodowało, że w promieniu kilku kilometrów wokół rowu (przede wszystkim w wyższych partiach) powstała mozaika złożona z lasów tropikalnych, pustyń, pastwisk itp. Szybko zmieniający się klimat przekształcił mikroklimat wokół Rowu Afrykańskiego w środowisko przystosowań ekologicznych dla małp człekokształtnych.

O tym, jak przebiegała ewolucja poszczególnych grup organizmów, uczeni wnioskują z wielu rodzajów świadectw. W czasach Darwina najważniejsze były dane anatomii porównawczej – o pokrewieństwach między organizmami dowiadywano się, analizując szczegóły ich budowy i funkcjonowania. Obecnie filogenezę świata organicznego rekonstruuje się na podstawie jej zapisu kopalnego (skamieniałości) i zapisu dziedzicznego (genetycznego). Skamieniałości dokumentują, jak wyglądały dawne formy życia (niekiedy reprezentujące zupełnie wymarłe grupy organizmów), pozwalają też na przybliżone umiejscowienie ważnych etapów ewolucji w czasie i przestrzeni. Zapis dziedziczny pozwala z kolei badać pokrewieństwo nawet tych organizmów, które nie pozostawiły wielu skamieniałości (np. bezszkieletowych). Na podstawie badań anatomii porównawczej oraz biologii molekularnej można wnioskować o pokrewieństwach i przeszłości ewolucyjnej współczesnych organizmów. Najnowszym narzędziem odtwarzania przebiegu ewolucji są właśnie badania molekularne. Porównując sekwencje białek DNA lub białek różnych organizmów, naukowcy uzyskują diagramy ilustrujące stopień pokrewieństwa i kolejność rozdzielania się linii ewolucyjnych współczesnych organizmów.

Idea ewolucji jest obecnie wspierana rozlicznymi obserwacjami i doświadczeniami naukowymi. Wprawdzie biologowie nie zawsze zgadzają się co do niektórych aspektów mechanizmu zmian ewolucyjnych, niemniej pogląd, że ewolucja przebiega w przyrodzie, jest obecnie dobrze udokumentowany i nie budzi wątpliwości. Dowody świadczące o ewolucji są dwojakiego rodzaju. Jedne pozwalają wnioskować o ewolucji pośrednio – na podstawie analizy podobieństw i różnic dziś istniejących organizmów. Drugi rodzaj to szczątki kopalne dawno wymarłych form – są to dowody bezpośrednie.
Bibliografia.

1. Cieślik J., Kośmicki E., Niszczenie przyrody a ewolucja. Aura 2002, nr 6, s. 18-21
2. Ewolucja człowieka. Szczecin 1992.
3. Jerzmanowski A., Staroń K., Korczak C. W., Biologia z higieną i ochroną środowiska. Podręcznik dla klasy czwartej liceum ogólnokształcącego o profilu biologiczno-chemicznym. Warszawa 1994.
4. Kądziołka J., Ewolucja w świetle najnowszych badań. Geografia w Szkole 2000, nr 1, s. 49-50.
5. Odkrywanie stworzenia w ewolucji. Poznań 1993.
6. Sabath K., Podstawy ewolucjonizmu. Biologia w Szkole 1992, nr 1, s. 4-14.

1 KOMENTARZ

  1. WSZYSCY MAMY PRAWO ŻYĆ NA TEJ ZIEMI, JEŚLI PAN BÓG TAK POSTĄPIŁ, TO ZNACZY ŻE MIAŁ KU TEMU OLBRZYMIE POWODY

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here