Historia będzińskich Żydów

1
544

Będzin jest jednym z tych miast, na którego losy społeczność żydowska miała ogromny wpływ. Wiadomo, że pojawili się oni w Będzinie już w XIII wieku. Już w XIV wieku mieli oni ogromny wpływ na rozwój gospodarczy miasta, o czym decydowały ich główne zajęcia: handel oraz udzielanie pożyczek. Co wiemy na temat ich życia w tym mieście?

Z życia będzińskich Żydów
Żydzi mieszkali w rejonie murów miejskich, zajmowali też tereny przedmieścia o nazwie Zakamarki. Ze względu na dogodne warunki życia oraz na położenie miasta społeczność żydowska Będzina szybko się powiększała, czemu sprzyjał napływ Żydów i innych miejscowości. Wielkim wydarzeniem były dla nich prawa i przywileje wydane w czasach Batorego, dzięki którym miejscowa społeczność mogła się rozwijać. W połowie XVII wieku zostały one potwierdzone przez Władysława IV. Dość wcześnie powstała tu gmina żydowska, a wraz z nią synagoga. Pierwsza drewniana synagoga powstała w XVI wieku przy ulicy Targowej. To wokół niej skupiło się życie żydowskiej społeczności Będzina.

To w niej rozstrzygano spory, przy niej też działały najważniejsze instytucje. W życiu żydowskiej społeczności miasta najważniejszą rolę odgrywał rabin, który wraz z czterema sędziami stał na czele gminy. Będzińscy Żydzi mieli też własne instytucje oraz organizacje społeczne. Towarzystwo pogrzebowe chewra kadysza, szkoła religijna Talmud-Tora oraz fundusze udzielające pomocy biednym – oto najważniejsze organizacje działające na terenie miasta. Dwa chedery oraz jesziwa działające przy synagodze sprzyjały rozwojowi nauki.

Korzystne warunki życia w Będzinie sprawiły, że już w XVIII wieku Żydzi stanowili większość wśród mieszkańców miasta. Prowadzili karczmy, zajmowali się handlem, a ich działalność znacznie przyczyniała się do rozwoju gospodarczego miasta. W okresie zaborów, gdy Będzin znalazł się w granicach Prus, Żydzi uzyskali prawo zakładania własnych cechów rzemieślniczych, co z kolei wywołało niezadowolenie ich chrześcijańskich sąsiadów. Sytuacja

społeczności żydowskiej zmieniała się w czasach Królestwa Polskiego. W tym czasie na osiedlenie się w mieście trzeba było pozyskać zgodę władz carskich. Mimo pogorszenia się sytuacji prawnej Żydów, ich społeczność w XIX wieku znacznie się rozrosła. Stanowili ono blisko 50% mieszkańców miasta, a w II połowie tego stulecia – blisko 70%. Wraz z rozwojem ich społeczności powstawały nowe obiekty mające służyć gminie. Był to kirkut na Górze Zamkowej oraz wzniesiona w połowie XIX wieku tuż przy zamku synagoga. Początkowo drewniana, w latach 90. XIX stulecia została przekształcona w obiekt murowany.

Żydzi w okresie międzywojennym
Okres międzywojenny był dla będzińskich Żydów czasem wyjątkowym. Stanowili oni wtedy silną grupę i odgrywali ważną rolę w mieście. W liczącej sobie 26 osób Radzie Miejskiej Będzina zasiadało aż 21 Żydów, Żydem był też wiceprezydent miasta. Żydzi odgrywali ważną rolę nie tylko w gospodarce i polityce miasta, mieli też ogromny wpływ na rozwój kultury i nauki w Będzinie. Ich organizacje kulturalno-towarzyskie i sportowe były doskonale znane, a do tych

najważniejszych zaliczały się: Stowarzyszenie Miłośników Żydowskiej Sztuki Scenicznej „Muza” oraz Żydowskie Stowarzyszenie Krajoznawcze. W latach 30. XX wieku powstało też Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Hapoel”. Działały też organizacje o charakterze charytatywnym, jak np. Towarzystwo Przeciw Nędzy Wyjątkowej „Bejs Lechem”. Wydawana była też żydowska prasa w jidysz. Kres rozwojowi gminy żydowskiej w Będzinie przerwała jednak inwazja Niemiec na Polskę i początek okupacji.

Czas zagłady
4 września 1939 roku Będzin został zajęty przez wojska niemieckie. Dla Polaków oraz Żydów był to początek wyjątkowo trudnego okresu. Żydzi dość szybko przekonali się, jak tragiczny los na nich czeka. Już w nocy z 8 na 9 września 1939 roku spalona została synagoga, w której modliło się około 200 Żydów. Spalona została również dzielnica żydowska, w tym zabudowania przy ulicy Zamkowej. W początkach 1940 roku założone zostało będzińskie getto, na terenie którego zgromadzono około 30 tysięcy Żydów. Było to początkowo getto otwarte, na co wpływał fakt

zatrudniania jego mieszkańców w licznych zakładach i fabrykach. W chwili, gdy powstał obóz w Auschwitz i zaczęła się masowa zagłada, zmniejszała się liczba Żydów w będzińskim getcie. Już jesienią 1942 roku okupacyjne władze zaczęły się przymierzać do likwidacji będzińskiego getta. Część osób wysiedlono, część pozostawiono w Będzinie jako robotników przymusowych. Podobóz Auschwitz funkcjonował m. in. w Łagiszy, tam też trafiła część będzińskich Żydów. KL Lagischa stał się miejscem ciężkiej pracy dla około tysiąca osób, wśród których aż 70% stanowili Żydzi.

W 1943 roku będzińskie getto zostało zamknięte, a warunki życia na jego terenie znacznie się pogorszyły. W czerwcu 1943 roku około 5 tysięcy osób wywieziono do obozu koncentracyjnego, choć jednocześnie na teren getta w Będzinie trafiali Żydzi z likwidowanych gett w Czeladzi czy w Dąbrowie Górniczej. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła na przełomie lipca i sierpnia 1943 roku. Niewielka ilość Żydów na terenie miasta pozostała tylko w jednym celu: mieli pomagać przy pracach porządkowych na terenie getta. Był to jednocześnie czas likwidacji ostatnich żydowskich kryjówek. W efekcie tych działań w styczniu 1944 roku ostatni Żydzi zostali wywiezieni z Będzina do Auschwitz. Była to grupa licząca około tysiąc osób. Wraz z nią z Będzina zniknęli Żydzi, którzy przez wieki mieli decydujący wpływ na rozwój miasta.

Po wojnie wprawdzie na terenie Zagłębia pojawiali się Żydzi wracający z wojennej tułaczki, jednak ówczesna polityka nie była im przyjazna. W efekcie okres powojenny to czas powrotów, a jednocześnie szybkich wyjazdów. Dziś po tak prężnie rozwijającej się w Będzinie społeczności przypominają liczne pamiątki. Pożydowskie kamienice, oraz dawne domy modlitwy, kirkut oraz pamiątki prezentowane w Muzeum Zagłębia, pomniki i tablice pamiątkowe – wszystko to przypomina o czasach, gdy społeczność żydowska cieszyła się w Będzinie silną pozycją i wielkim uznaniem. Wiele pamiątek, jak Dom Cukermana, po gruntownej restauracji stała się ważnymi atrakcjami turystycznymi miasta. Chętnych na ich zwiedzenie nie brakuje, a spacer śladami społeczności żydowskiej przez Będzin jest najlepszym sposobem na poznanie długiej i trudnej historii tego miasta.

1 KOMENTARZ

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here