Kwasowa degradacja gleb Polski

0
1286

Nadmierna kwasowość około 50% powierzchni gruntów ornych w Polsce stanowi bardzo istotny czynnik ograniczenia potencjału produkcji rolnej. Największe udziały gleb bardzo kwaśnych i kwaśnych mają województwa łódzkie, małopolskie, mazowieckie, podkarpackie i podlaskie. Procentowy udział gleb kwaśnych i bardzo kwaśnych przedstawia się następująco: 60, 9% w warstwie 0-30(50) cm; 51, 2% w warstwie 50-100 cm i 26, 9% w warstwie 100-150 cm.

Klimat Polski jest korzystny dla ekosystemów leśnych, trawiastych i mokradłowych, a więc w dużej mierze kwaśnych. Nadmierną kwasowość gleby uprawnej zwiększa wymywanie składników pokarmowych do warstw głębszych i wody gruntowej. O istniejącym stanie kwasowości gleb polskich zadecydowały nie tylko klimatyczno-leśne czynniki, ale także geochemiczne właściwości skał glebotwórczych. Nie bez znaczenia jest też kwasowa degradacja środowiska, powodowana przez działalność przemysłową, która występuje w bezpośrednim zasięgu źródeł emisji kwasotwórczych substancji gazowych i pyłowych oraz w otoczeniu miejsc składowania, i magazynowania materiałów zawierających kwasotwórcze składniki. Kwasotwórcze emisje przemysłowe przemieszczane na duże odległości nie pozostały bez istotnego wpływu na jakość szaty roślinnej i zakwaszenie gleby. W zakwaszaniu gleb ma także znaczący udział nawożenie mineralne, zwłaszcza azotowe i potasowe. Zakwaszenie środowiska i naruszenie równowagi składników pokarmowych w glebie niewapnowanej lub niedostatecznie wapnowanej może postępować w czasie, zwłaszcza, że wody opadowe również mają odczyn kwaśny

Zwiększenie kwasowości gleby wpływa negatywnie na możliwości optymalnego odżywiania roślin, zwłaszcza azotem, fosforem, potasem, magnezem i wapniem. Równolegle ze wzrostem zakwaszenia zachodzi zwykle ubytek składników pokarmowych i zakłócenie między nimi równowagi. Gleby ubogie w składniki odżywcze łatwo ulegają zakwaszeniu, a w miarę jego wzrostu obniża się ilość zawartych w nich dostępnych dla roślin składników pokarmowych. Głównym czynnikiem zakwaszającym są związki siarki emitowane do atmosfery, pochodzące przede wszystkim ze spalania węgla zanieczyszczonego pirytem i innymi związkami siarki. Wydzielony w tym procesie dwutlenek siarki reaguje z wodą tworząc tzw. kwaśne deszcze, które wnikając do gleby, powodują wzrost jej zakwaszenia. Zagrożenie to związane jest głównie z produkcją energii uzyskanej w wyniku spalania węgla kamiennego i brunatnego. Ponieważ większość gleb w Polsce to gleby kwaśne lub bardzo kwaśne, stąd i większość z nich ma małą zdolność buforową, co sprawia, że ich odczyn pod wpływem kwaśnych dreszczów szybko spada do niskich wartości.

Gleby w strefach intensywnego zanieczyszczenia siarka często mają pH zbliżone do 1, co powoduje, że porastające je rośliny tracą zdolność przyswajania składników pokarmowych, nawet wtedy, gdy składniki te występują w dostatecznie dużych ilościach. Pociąga to za sobą zmniejszenie plonów i pogorszenie ich jakości. Zakwaszenie gleb zachodzi również pod wpływem innych zanieczyszczeń gazowych, jak dwutlenek węgla i związki azotu emitowanego w rejonach przemysłowych, zurbanizowanych i wzdłuż szlaków komunikacyjnych.

Systematyczne wapnowanie gleb kwaśnych to bardzo istotny czynnik doskonalenia ekologicznych warunków wzrostu i plonowania roślin oraz pokarmowej i technologicznej jakości płodów rolnych. Wapnowanie gleb rozumiane jest głównie jako nawożenie mające na celu pomniejszenie kwaśnego odczynu i uzupełnienie strat wapnia wymywanego przez wodę. Dawki wapnia nawozowego oraz częstotliwość wapnowania określa się na podstawie kwasowości hydrolitycznej w poziomie ornopróchnicznym, nie analizując głębszych warstw gleby. Wyróżnia się też rekultywacyjne wapnowanie gleb silnie zdegradowanych przez kwaśne i kwasotwórcze zanieczyszczenia. Skrajnym przykładem takiej degradacji powierzchni ziemi są tereny otworowej eksploatacji siarki oraz miejsca składowania siarki i pirytów, a także składowiska odpadów zawierających siarczki.

Rozpoznanie stanu kwasowości gleb w Polsce jest duże, zwłaszcza w zakresie wapnowania. Stacje chemiczno-rolnicze oznaczają odczyn pH ornej warstwy gleby w całym kraju oraz określają potrzeby wapnowania na podstawie oznaczeń kwasowości hydrolitycznej. Najbardziej odporne na zakwaszanie są gleby o odczynie obojętnym, bogate w wapń i węglany, o dużej pojemności sorpcyjnej. Współczesne rolnictwo neutralizuje szkodliwą kwasowość gleby oraz zapobiega jej w drodze wapnowania. Rolnictwo polskie jest niestety zapóźnione pod tym względem. Ponieważ znaczna część rolników nie stosuje wapna nawozowego lub stosuje je tylko sporadycznie, mamy do czynienia z ujemnym oraz z dodatnim bilansem wapnia w glebach poszczególnych jednostek obszarowych. Ilościowe relacje ujemnych i dodatnich bilansów wapna zależą od rozwoju kultury rolnej, specjalizacji produkcji i poziomu agrotechniki.

1. Manikowska B., Zagadnienia ochrony gleb. Cz. 2. Geografia w Szkole 1994 nr 1, s. 15-21.
2. Siuta J., Kwasowa degradacja gleb rolniczych. Aura 2007, nr 7, s. 4-6
3. Siuta J., Żukowski B., Wapnowanie gleb i plonowanie zbóż w Polsce. Aura 2009 nr 8, s. 8-10.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here