Prawa i wolności człowieka

0
2286

„Wśród nieuniknionych pytań, które musicie sobie zadać, pierwsze i główne miejsce zajmuje
pytanie – jakie jest wasze pojęcie człowieka,
kim jest człowiek”

kim jest czlowiek
Jan Paweł II
Człowiek jest istotą rozumną, ponieważ potrafi myśleć, przewidywać, planować. I to nie tylko myśli o sprawach i przedmiotach materialnych, ale poznaje również wartości duchowe, niematerialne. Ponadto posiada świadomość siebie, czyli zdaje sobie sprawę z faktu, że istnieje, że myśli, że działa – źle lub dobrze. Człowiek ma również wolna wolę, potrafi więc decydować i wybierać, co chce robić i jak postępować w życiu. Wartość i wolność człowieka tkwi w nim samym, w jego rozumnej naturze. Jako osoba jest podmiotem niezbywalnych praw. Każdy człowiek ma prawo do poznania swych praw i działania w oparciu o nie.
Prawa i wolności człowieka, ich realizacja i ochrona należą do jednych z najważniejszych problemów współczesnego świata. W praktycznym wymiarze stały się one fundamentem wolnego społeczeństwa i demokratycznego państwa prawa. Prawa człowieka współcześnie są chronione nie tylko w ramach systemu uniwersalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, ale także w ramach systemów regionalnych

wolny czlowiek

 

Problematyka praw i wolności człowieka w kulturze europejskiej sięga starożytnej Grecji i Rzymu. Sam termin prawa człowieka liczy ponad 200 lat, ale dopiero użyty we francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela w 1789 r. bardzo szybko się upowszechnił. Problem ten narastał w ciągu stuleci, aby w dwudziestym wieku, a szczególnie po II wojnie światowej nabrać szczególnie ważnego znaczenia. Po zakończeniu II wojny światowej Europa i świat zaczęły poszukiwać rozwiązań w stosunkach międzynarodowych, które pozwoliłyby oddalić widmo powtórzenia się podobnych nieszczęść. W 1942 r. w Karcie Atlantyckiej zostały zawarte deklaracje o konieczności stworzenia gwarancji możliwości korzystania z czterech podstawowych wolności: życia, religii, wolności od niedostatku i lęku. Prawa człowieka zostały uwzględnione również w Karcie Narodów Zjednoczonych z 1945 r., a następnie w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka uchwalonej 10 grudnia 1948 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Deklaracja ta ogłoszona w postaci rezolucji, w zasadzie nie ma tej mocy prawnej, jaką posiadają traktaty międzynarodowe o lokalnym zasięgu. Dlatego w systemie ONZ-owskim, w następnych latach wypracowano szczegółowe pakty gwarantujące prawa człowieka, których podstawowym walorem jest fakt, że dają możliwość skargi obywatelom państw, które je ratyfikowały. Skargę indywidualną można wnosić do Komitetu Praw Człowieka w Genewie.

ONZ Organizacja Nardow Zjednoczonych sala obrad Genewa
ONZ Organizacja Nardow Zjednoczonych sala obrad Genewa

 

Również inne organy stałe ONZ zajmują się problematyką praw człowieka i czuwają nad ich przestrzeganiem. Ochrona praw człowieka w ONZ leży w gestii takich instytucji, jak: Zgromadzenie Ogólne ONZ, Rada Gospodarczo-Społeczna, Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Praw Człowieka, Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców, Rada Bezpieczeństwa, Sekretarz Generalny ONZ i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Ochroną praw człowieka zajmują się w ONZ również specjalnie do tego celu powołane organy tzw. konwencyjne, a więc: Komitet Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych, Komitet Praw Człowieka, Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Rasowej, Grupa Trzech, Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet, Komitet Przeciwko Torturom, Komitet Praw Dziecka oraz Komitet do Ochrony Praw Wszystkich Pracowników-Migrantów i Członków ich Rodzin. Szczególną inicjatywą w dziedzinie przestrzegania praw człowieka w ONZ zajmują się również wyspecjalizowane systemy ochrony praw człowieka, do których należą: Międzynarodowa Organizacja Pracy, Organizacja ONZ do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Fundusz Narodów Zjednoczonych do Spraw Dzieci (UNICEF).

16 grudnia 1966 r. Zgromadzenie ogólne ONZ przyjęło i otwarło do podpisu Protokół Opcyjny i dwa pakiety praw: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych. Protokół Opcyjny wraz z Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych wszedł w życie dziesięć lat później, 23 marca 1976 r. 14 października 1991 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał dokument przystąpienia Polski do Protokołu Opcyjnego do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Zatem od stycznia 1992 r., każdy obywatel RP, który uważa, że pogwałcono wobec niego prawo zawarte w pakcie, ma prawo do indywidualnej skargi na własne państwo.
W ramach międzynarodowej ochrony praw człowieka tworzonej pod auspicjami ONZ opracowano i przyjęto do realizacji dokumenty dotyczące wyspecjalizowanych zagadnień, do których należą:
• Międzynarodowa Konwencja w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej (1965 r.);
• Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu (1973 r.);
• Międzynarodowa Konwencja w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (1979 r.);
• Konwencja Praw Dziecka (1989 r.);
• Konwencja w sprawie zakazu stosowania Tortur oraz Innego Okrutnego, Nieludzkiego lub Poniżającego Traktowania albo Karania (1984 r.);
• Konwencja o Niestosowaniu Przedawnienia wobec Zbrodni Wojennych i Zbrodni Przeciwko Ludzkości (1968 r.);
• Konwencja o prawach politycznych kobiet (1952 r.);
• Konwencja o obywatelstwie kobiet zamężnych (1957 r.).

europejski system ochrony praw czlowieka

Również skuteczny system ochrony praw człowieka wypracowała Europa. System ochrony praw człowieka, który obecnie staje się ogólnoeuropejski, początkowo ograniczony był jedynie do krajów Europy Zachodniej. Kraje Europy Środkowej i Wschodniej, ze względu na swą sytuację polityczną po II wojnie światowej pozostały poza zasięgiem tej inicjatywy. W 1948 r. odbył się w Hadze Kongres Europejski, na zakończenie którego przyjęto Odezwę do Europejczyków, w której zadeklarowano chęć utworzenia Karty Praw Człowieka, gwarantującej wolność myśli, zrzeszania się i wyrażania opinii oraz prawo tworzenia opozycji politycznej. W 1949 r. Powstała Rada Europy – organizacja, której podstawowym zadaniem jest również ochrona praw człowieka. Jej siedzibą jest Strasburg. Rada Europy skupia państwa, które uznane zostały za szanujące elementarne zasady demokracji i praworządności. Najważniejszym dokumentem wypracowanym w ramach Rady Europy jest ratyfikowana przez prawie wszystkie kraje członkowskie Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r., która weszła w życie 3 września 1953 r. po ratyfikowaniu jej przez pierwszych dziesięć państw wspólnoty. W następnych latach Konwencję uzupełniono dziesięcioma Protokołami dodatkowymi. Wiele z nich uszczegółowia bądź poszerza katalog praw osobistych i publicznych człowieka oraz wprowadza nowe gwarancje proceduralne. Do tej pory Konwencję ratyfikowała większość państw europejskich. Ważne jest to, że prawa zagwarantowane w Konwencji przysługują nie tylko obywatelom poszczególnych państw, ale również wszystkim osobom, nawet na krótki czas przebywającym na terytorium państwa, które ratyfikowało Konwencję.
Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie jest jedynym gwarantem ochrony praw człowieka w systemie prawnym Rady Europy. Wśród innych ważnych dokumentów jest też miedzy innymi Europejska Karta Socjalna z 1961 r., która uzupełnia katalog praw i wolności osobistych, i politycznych Konwencji o prawa społeczne, i ekonomiczne. Ponadto na europejski system ochrony praw człowieka składają się Konwencje o charakterze wyspecjalizowanym. Są to miedzy innymi:
• Europejska Konwencja o Zapobieganiu Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu (1987 r.);
• Konwencja antydopingowa (1989 r.);
• Europejska konwencja w sprawie ekstradycji (1993 r.);
• Europejska karta samorządu terytorialnego (1993 r.);
• Europejska konwencja o równoważności dyplomów uprawniających do przyjęcia do szkół wyższych (1994 r.);
• Europejska konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych (1994 r.);
• Europejska konwencja o akademickim uznawaniu kwalifikacji uniwersyteckich (1994 r.);
• Europejska Konwencja Ramowa o ochronie mniejszości narodowych (1994 r.);
• Europejska konwencja o tłumieniu terroryzmu (1995 r.);
• Europejska konwencja o odpowiedzialności hotelarzy za rzeczy wniesione przez gości (1996 r.);
• Europejska konwencja o przysposobieniu dzieci (1996 r.);
• Europejska konwencja o statusie prawnym nieślubnych dzieci (1996 r.);
• Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (1997 r.).
Wyjątkowe znaczenie i oryginalność systemu ochrony praw człowieka Rady Europy leży w mechanizmach kontroli poszanowania gwarantowanych praw. Ratyfikując Konwencję państwa członkowskie Rady zobowiązały się do poszanowania praw i wolności nią określonych, dostosowania swojego prawa wewnętrznego do jej wymagań oraz do dokładania wszelkich starań, aby owe prawa, i wolności nie były naruszane w praktyce. Konwencja powołała specjalny system, w ramach którego możliwe jest skuteczne kontrolowanie poszanowania gwarantowanych przez nią praw i wolności. W ramach tego systemu powołano do życia Europejski Trybunał Praw Człowieka, który razem z Komitetem Ekspertów i Europejskim Komitetem do spraw Zapobiegania Torturom, Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu, czuwają nad tym, aby wchodzące w jej skład państwa-strony Konwencji nie łamały wynikających z niej zobowiązań. System ten umożliwia składanie skarg międzypaństwowych oraz skarg indywidualnych. Skargi państw-stron na inne państwa-strony Konwencji naruszające jej postanowienia (skargi międzypaństwowe) zdarzają się zdecydowanie rzadko. Do tej pory złożono ich jedynie około dwudziestu, z czego prawie wszystkie nie zostały dopuszczone do rozpatrzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, a większość zakończyła się ugodą. Największym zainteresowaniem cieszą się skargi indywidualne. W zależności od rodzaju sprawy wykonanie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka może polegać na wypłaceniu odszkodowania, zmianie lub uchyleniu orzeczenia lub decyzji sądu bądź decyzji administracyjnej czy dokonaniu zmian w unormowaniach prawnych. Konwencja chroni nie tylko obywateli państw–stron, ale również wszystkie jednostki znajdujące się na terytorium podległym jej jurysdykcji.

konwencja

Konwencja wywarła także bezpośredni wpływ na polskie ustawodawstwo. Ratyfikując ją, Polska przyjęła na siebie zobowiązania dokonania niezbędnych korekt w prawie obowiązującym, aby nie było sprzeczne z zasadami Konwencji. Polska podpisała Europejską Konwencję o Ochronie Praw i Podstawowych Wolności w dniu wejścia do Rady Europy, czyli 26 listopada 1991 r. Dokument ratyfikacyjny został złożony w dniu 19 stycznia 1993 r., a dokumenty ratyfikujące poszczególne protokoły w latach następnych. Również w chwili przystąpienia do Rady Europy Polska podpisała Europejską Kartę Socjalną i niektóre konwencje wyspecjalizowane (np. Konwencję Ramową o ochronie mniejszości narodowych). Ratyfikowanie Konwencji i dokumentów dodatkowych oznacza, że przed polskimi obywatelami pokrzywdzonymi decyzjami lub czynnościami funkcjonariuszy państwa, otworzyła się droga do dochodzenia swoich krzywd. Pomimo spotykanych w naszym kraju sytuacji łamania podstawowych praw i wolności człowieka, jesteśmy społeczeństwem, które – poza nielicznymi wyjątkami – z pełną świadomością dąży do zapewnienia swoim przedstawicielom pełni swobód politycznych, i obywatelskich.
Malinowska I., Ochrona praw człowieka w systemie Rady Europy. „Społeczeństwo i Polityka” 2005, nr 3-4, s. 329-342.
Malinowska I., System ochrony prawnej Organizacji Narodów Zjednoczonych. „Społeczeństwo i Polityka” 2005, nr 2, s. 217-238.
Prawa człowieka w XXI w. – wyzwania dla ochrony prawnej. Ogólnopolska Konferencja Prawnicza, Radziejowice, 21-22 czerwca 2004 r. Pr. zb. pod red. C. Mika, Toruń 2005.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here