Rodzina w starożytnej Grecji i Rzymie.

1
5660

Wiadomości o życiu rodzinnym w świecie starożytnym czerpiemy z zabytków kultury materialnej i ze źródeł literackich. Jednakże literatura dostarcza nam wiadomości dotyczących dopiero epoki homeryckiej, dla okresów wcześniejszych musimy ograniczyć się do korzystania z zabytków, jakie nam udostępniły badania i osiągnięcia archeologów śródziemnomorskich. Materiał ten jednak nie dostarcza nam wiadomości ani o prawach i obowiązkach członków rodziny, ani o formach czy podstawach prawnych zawierania małżeństw.

We wszystkich państwach Grecji, poprzez wszystkie okresy, niezależnie od ustroju, zwyczajów, tradycji istniał w rodzinie patriarchat. Patriarchat polegał na tym, że ojciec miał władzę nieograniczoną nad dziećmi, które uznał za własne, jednak władza ta nie sięgała taka daleko, by mógł rozporządzać życiem lub wolnością dzieci uznanych i przyjętych do rodziny. Jak długo kobieta pozostawała w domu rodziców, była pod opieką i władzą ojca. W wypadku śmierci ojca przechodziła pod władzę opiekuna wyznaczonego jej w testamencie przez odpowiedni urząd. Jeśli wychodziła za mąż dostawała się pod władzę męża, od woli którego była całkowicie zależna. W pierwszych okresach państwowości greckiej żona dzieliła obowiązki z mężem. Do niej należało wychowywanie dzieci w ich najmłodszych latach i zarządzanie gospodarstwem domowym. Życie kobiety ateńskiej w dni powszednie zamykało się w jej pokojach i ograniczało się do zajęć związanych z gospodarstwem domowym. Na ulicy mogła pokazywać się tylko w towarzystwie niewolnika i zawsze z dyskretnie osłoniętą twarzą. Jedynie święta i związane z nimi uroczystości oraz obrzędy pozwalały kobiecie ateńskiej opuścić pokoje i wmieszać się w tłum odświętny. Większą swobodę miały kobiety w Sparcie i na wyspach. W epoce klasycznej swoboda kobiet ateńskich w porównaniu z okresami wcześniejszymi uległa znacznemu ograniczeniu. Kobieta nie tylko nie posiadała praw obywatelskich, lecz stała się zależna od mężczyzny, była pod jego całkowita władzą. Epoka hellenistyczna, która pod wpływem Wschodu przyniosła wiele zmian w różnych dziedzinach życia dała i kobietom większą swobodę, a prawo pozwalało im nawet zajmować się własnym majątkiem bez pomocy opiekuna. Spotykało się też coraz częściej kobiety wykształcone. Przez wszystkie te okresy mąż brał czynny udział w życiu państwowym i zajmował się gospodarką poza domem.

Grecy pierwsi wśród narodów świata starożytnego przestrzegali monogamii i mówili o tym z dumą, uważając, że wprowadzenie do domu wielu żon jest zwyczajem barbarzyńskim i niegodnym Greka. Surowe kary czekały tych, którzy targnęli się na cześć wolnej kobiety – czy to czyjejś żony, matki, siostry czy córki. W XII – VII w. p. n.e. nastąpił proces przejścia od ustroju rodowego do organizacji jednostki państwowej polis, tzn. miasta-państwa. Następstwem tego procesu było wiele zmian we wszystkich dziedzinach życia nie tylko państwowego, lecz także prywatnego. W poszczególnych polis stosunki układały się różnie. Łączył jednak wszystkich Greków wspólny pogląd na monogamię oraz na instytucję małżeństwa. Grecy widzieli dwa cele małżeństwa: jeden o charakterze państwowym, drugi o charakterze rodzinno-prywatnym, osobistym. Pierwsze zadanie i cel małżeństwa to przysporzenie państwu obywateli, którzy mieli w przyszłości przejąć po swych ojcach obowiązki względem ojczyzny i stali się obrońcami jej granic. Obowiązek względem rodziny i rodu wypełniali obywatele niejako poprzez swoje potomstwo, które miało stanowić kontynuację rodu oraz przyjąć na siebie obowiązki kultowe wobec przodków (w formie składania im ofiar i oddawania czci należnej zmarłym oraz podtrzymywania tradycji rodzinnych). Z kolei cel osobisty miał bardzo prozaiczny wydźwięk: chodziło o znalezienie w dzieciach oparcia na starość. Na plan pierwszy wysuwał się jednak obowiązek względem państwa i tym tłumaczy się fakt, że w Atenach, choć nie było formalnego przymusu prawnego, opinia publiczna zmuszała młodych mężczyzn do zakładania rodzin – samotni byli pozbawieni szacunku, jakim darzono ludzi żonatych i posiadających dzieci. Z kolei w Sparcie bezżenność pociągała za sobą nawet utratę czci (atimia). Spartanie unikający założenia rodziny posiadali wprawdzie prawa obywatelskie, jednak narażeni byli na różne, czasami bardzo drastyczne formy upokorzenia, także ze strony państwa. Poza zwyczajowym prawom atimii stosowano wobec osób nieżonatych postępowania sądowe, wprowadzające kary grzywny za uchylanie się od obowiązku małżeństwa.

Również w rodzinie rzymskiej już w czasach najdawniejszych władzę miał wyłącznie ojciec, który początkowo nawet mógł stosować wobec dzieci prawo życia i śmierci – mógł dziecko uznać i przyjąć do rodziny, mógł je także porzucić, co często równało się śmierci. Z czasem zwyczaj ten uległ złagodzeniu. Władza ojca rozciągała się na wszystkich członków rodziny, w skład której wchodzili: ojciec, matka, córki niezamężne i zamężne, synowie żonaci i nieżonaci wraz ze swoimi żonami i dziećmi oraz niewolnicy. Syn – nawet dorosły już – nie miał prawa posiadać własnego majątku, dopiero na zasadzie testamentu przyjmował spuściznę po ojcu po jego śmierci. Córki wychodzące za mąż przechodziły spod władzy ojca pod władzę teścia. Zależność kobiet od ojca czy męża ograniczała się zasadniczo do sprawa majątkowych – kobiety nie mogły rozporządzać ani zarządzać majątkiem. Z biegiem czasu jednak zdobyły także prawo wyboru opiekuna do spraw majątkowych, a nawet mogły rozporządzać same posagiem przy pomocy niewolnika. Wobec niewolników miał ojciec władzę nieograniczoną: mógł niewolnika zabić, sprzedać, odstąpić lub wyzwolić. Matka z kolei zarządzała gospodarstwem i zajmowała się wychowywaniem dzieci. Nie posiadała praw obywatelskich, odsunięta też była formalnie od spraw państwowych, jednak korzystała ze swobody znacznie większej niż kobiety greckie okresu klasycznego. Kobieta rzymska nie miała wyłączonych dla siebie pokoi, lecz przebywała w pokojach wspólnych, a w atrium występowała jako pani domu i matka rodziny. Brała udział w życiu towarzyskim, bywała na przyjęciach i na ucztach, co w Grecji było niedopuszczalne. Uprzywilejowanie kobiet rzymskich wyrażało się także w tym, że miały one większą swobodę spotykania się, posiadały nawet swoje kluby i związki. Członkinie niektórych związków odbywały zebrania i narady nawet w sprawach dotyczących państwa. W czasach cesarstwa wraz ze zmianami, jakie zaszły w całym społeczeństwie rzymskim, kobiety zostały całkowicie odsunięte od polityki a ich wpływ ograniczył się jedynie do spraw obyczajowości. Były to też czasy, kiedy i mężczyźni odsunięci od spraw państwowych przestali się nimi interesować.

Na podstawie dostępnych źródeł kultury materialnej i niematerialnej dostrzec można duże podobieństwa w życiu rodzinnym starożytnej Grecji i Rzymu. W świecie tym pewne zwyczaje ewaluowały, czasami zanikały a czasami rodziły się nowe, niepodzielnie jednak panował patriarchat i monogamia a rola kobiety ograniczała się przede wszystkim do wykonywania podstawowych obowiązków wobec rodziny.

Bibliografia:
1. Jurewicz O., Winniczuk L., Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa 1968.
2. Winniczuk L., Ludzie, zwyczaje, obyczaje, starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa 1983.

1 KOMENTARZ

  1. Patria potestas czyli wladza ojca byla rownie silna jak w Grecji i rozciagala sie na wszystkich czlonkow rodziny. Stopniowo jednak rzymianka stawala sie coraz bardziej niezalezna, co w rezultacie podprowadzilo do calkowite usuniecia opieki meza f i ojca nad nia.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here